میکروپلاستیک به ذرات بسیار ریز پلاستیکی گفته می‌شود که اندازه آن‌ها کمتر از ۵ میلی‌متر است؛ یعنی ممکن است از یک دانه برنج هم کوچک‌تر باشند، اما همچنان از جنس پلاستیک یا پلیمرهای مصنوعی ساخته شده‌اند. این ذرات می‌توانند از همان ابتدا در اندازه کوچک تولید شوند یا در اثر خرد شدن پلاستیک‌های بزرگ‌تر به وجود بیایند.

موضوع میکروپلاستیک فقط به دریا و ساحل محدود نیست. این ذرات می‌توانند در آب، خاک، هوا، فاضلاب، گردوغبار شهری، مواد غذایی و حتی زنجیره تولید و مصرف دیده شوند. به همین دلیل وقتی درباره میکروپلاستیک حرف می‌زنیم، در واقع درباره چرخه‌ای صحبت می‌کنیم که از تولید و مصرف پلاستیک شروع می‌شود و اگر مدیریت نشود، به محیط‌زیست و زندگی روزمره انسان برمی‌گردد.

میکروپلاستیک دقیقا چه اندازه‌ای دارد؟

معیار رایج برای تشخیص میکروپلاستیک، اندازه کمتر از ۵ میلی‌متر است. این اندازه ممکن است برای کاربر عادی خیلی کوچک به نظر برسد، اما در مطالعات محیط‌زیستی، همین ذرات کوچک اهمیت زیادی دارند؛ چون به‌راحتی جابه‌جا می‌شوند، از چشم پنهان می‌مانند و جمع‌آوری آن‌ها بعد از ورود به طبیعت دشوار است.

ذرات کوچک‌تر از میکروپلاستیک را معمولاً نانوپلاستیک می‌نامند. نانوپلاستیک‌ها ابعاد بسیار کوچک‌تری دارند و بررسی آن‌ها پیچیده‌تر است. در این مقاله تمرکز اصلی روی میکروپلاستیک است، اما باید دانست که خرد شدن پلاستیک همیشه در نقطه میکرو متوقف نمی‌شود و ممکن است به ذرات ریزتر هم برسد.

انواع میکروپلاستیک کدام است؟

میکروپلاستیک‌ها از نظر منشأ به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند: میکروپلاستیک اولیه و میکروپلاستیک ثانویه. شناخت این دو گروه کمک می‌کند بفهمیم آلودگی فقط از زباله‌های رهاشده ایجاد نمی‌شود، بلکه بعضی ذرات از ابتدا با همین اندازه کوچک وارد چرخه مصرف می‌شوند.

میکروپلاستیک اولیه

میکروپلاستیک اولیه ذراتی هستند که از ابتدا در اندازه ریز تولید می‌شوند. این ذرات ممکن است در برخی محصولات صنعتی، آرایشی، شوینده، ساینده یا مواد اولیه تولید پلاستیک وجود داشته باشند. برای مثال دانه‌های ریز پلاستیکی، پلت‌های صنعتی و الیاف مصنوعی جداشده از لباس‌های پلی‌استری می‌توانند در این گروه قرار بگیرند.

این نوع میکروپلاستیک معمولاً از مسیر فاضلاب، شست‌وشو، فرایندهای صنعتی یا جابه‌جایی مواد اولیه وارد محیط می‌شود. مشکل اصلی اینجاست که بسیاری از این ذرات آن‌قدر کوچک هستند که در سیستم‌های معمول تصفیه به‌طور کامل حذف نمی‌شوند.

میکروپلاستیک ثانویه

میکروپلاستیک ثانویه از خرد شدن پلاستیک‌های بزرگ‌تر به وجود می‌آید. وقتی یک بطری، کیسه، فیلم بسته‌بندی، تور ماهیگیری، قطعه پلاستیکی یا هر محصول پلیمری دیگر مدت طولانی در معرض نور خورشید، گرما، رطوبت، باد، سایش و فشار مکانیکی قرار بگیرد، آرام‌آرام به قطعات کوچک‌تر تقسیم می‌شود.

این فرآیند به معنی تجزیه کامل پلاستیک نیست. در بسیاری از موارد، پلاستیک فقط خردتر می‌شود و ذرات کوچک‌تری از همان جنس قبلی به جا می‌گذارد. به همین دلیل مدیریت پسماند پلاستیکی، جمع‌آوری صحیح و بازیافت اصولی نقش مهمی در کاهش تولید میکروپلاستیک ثانویه دارد.

میکروپلاستیک از کجا وارد محیط می‌شود؟

منابع میکروپلاستیک متنوع‌اند و فقط به یک محصول یا یک صنعت محدود نمی‌شوند. بخشی از این ذرات از مصرف خانگی، بخشی از حمل‌ونقل، بخشی از صنایع و بخشی از مدیریت نادرست پسماند ایجاد می‌شود.

مهم‌ترین مسیرهای ورود میکروپلاستیک عبارت‌اند از:

• خرد شدن زباله‌های پلاستیکی رهاشده در طبیعت
• شست‌وشوی لباس‌های الیاف مصنوعی مانند پلی‌استر و نایلون
• سایش لاستیک خودروها روی سطح جاده
• استفاده از برخی محصولات آرایشی یا شوینده حاوی ذرات ریز
• فرسایش فیلم‌ها، کیسه‌ها و بسته‌بندی‌های رهاشده
• ورود پساب‌های شهری و صنعتی به منابع آبی
• پخش شدن پلت‌های پلاستیکی در زمان حمل‌ونقل یا تولید
• تجزیه تدریجی تورها، طناب‌ها و تجهیزات پلاستیکی در محیط‌های آبی

در صنعت بسته‌بندی، خودِ وجود پلاستیک الزاماً به معنی تولید فوری میکروپلاستیک نیست. مسئله اصلی زمانی شروع می‌شود که بسته‌بندی به‌درستی انتخاب، مصرف، جمع‌آوری یا بازیافت نشود. برای همین انتخاب متریال مناسب، ضخامت درست، دوخت استاندارد و طراحی متناسب با نوع محصول اهمیت زیادی دارد.

آیا هر بسته‌بندی پلاستیکی باعث تولید میکروپلاستیک می‌شود؟

نه به این شکل ساده و قطعی. هر بسته‌بندی پلاستیکی می‌تواند در صورت رها شدن در طبیعت و قرار گرفتن طولانی‌مدت در شرایط محیطی، به ذرات کوچک‌تر تبدیل شود؛ اما میزان این اتفاق به جنس بسپار یا پلیمر، ضخامت، نوع مصرف، شرایط نگهداری، مدت تماس با محیط، روش دفع و امکان بازیافت بستگی دارد.

برای مثال بسته‌بندی‌ای که متناسب با وزن و نوع محصول انتخاب شده، پاره نمی‌شود، نشتی ندارد، طول عمر مصرفی مناسبی دارد و بعد از استفاده وارد مسیر جمع‌آوری و بازیافت می‌شود، رفتار بسیار متفاوتی با بسته‌بندی بی‌کیفیت و رهاشده در محیط دارد.

به همین دلیل در انتخاب محصولاتی مثل پاکت بسته‌بندی، پاکت پلاستیکی یا کیسه پلاستیکی فقط ظاهر و قیمت کافی نیست. باید کاربرد، وزن محصول، نوع نگهداری، قابلیت دوخت، مقاومت در برابر رطوبت و مسیر مصرف هم بررسی شود.

میکروپلاستیک چه اثری روی محیط‌زیست دارد؟

میکروپلاستیک‌ها به دلیل اندازه کوچک، به‌راحتی در محیط پراکنده می‌شوند. ممکن است همراه آب باران به رودخانه بروند، در خاک باقی بمانند، با گردوغبار جابه‌جا شوند یا وارد زیستگاه آبزیان شوند. همین جابه‌جایی گسترده، کنترل آن‌ها را دشوار می‌کند.

در محیط‌های آبی، بعضی جانوران کوچک ممکن است میکروپلاستیک را با غذا اشتباه بگیرند. این اتفاق می‌تواند روی تغذیه، رشد و سلامت آن‌ها اثر بگذارد. در خاک هم وجود ذرات پلاستیکی ممکن است روی ساختار فیزیکی خاک، عبور آب، فعالیت موجودات ریز خاکزی و کیفیت محیط کشت تأثیر بگذارد.

نکته مهم این است که میکروپلاستیک‌ها فقط خودشان مسئله نیستند. سطح آن‌ها می‌تواند محل جذب بعضی مواد شیمیایی، فلزات یا آلودگی‌های دیگر باشد. بنابراین وقتی وارد زنجیره غذایی یا محیط زنده می‌شوند، نگرانی فقط مربوط به یک تکه پلاستیک ریز نیست، بلکه به ترکیب آن با سایر آلودگی‌ها هم مربوط می‌شود.

آیا میکروپلاستیک برای انسان خطرناک است؟

میکروپلاستیک‌ها در آب، غذا، هوا و گردوغبار گزارش شده‌اند و همین موضوع باعث نگرانی درباره تماس انسان با این ذرات شده است. مسیرهای احتمالی ورود آن‌ها به بدن شامل نوشیدن آب، مصرف مواد غذایی، تنفس ذرات معلق و تماس با برخی محصولات مصرفی است.

با این حال، درباره میزان دقیق اثر میکروپلاستیک بر سلامت انسان هنوز قطعیت کامل وجود ندارد. برخی مطالعات آزمایشگاهی احتمال التهاب، استرس اکسیداتیو یا اثرات مرتبط با مواد افزودنی پلاستیک را بررسی کرده‌اند، اما تبدیل این نتایج به حکم قطعی درباره بدن انسان نیازمند پژوهش‌های دقیق‌تر است.

پس بهتر است موضوع را نه ساده‌سازی کنیم و نه ترسناک‌تر از واقعیت نشان دهیم. میکروپلاستیک یک نگرانی جدی محیط‌زیستی است و کاهش تماس غیرضروری با آن تصمیم منطقی محسوب می‌شود؛ اما بیان ادعاهای قطعی و درمان‌گونه درباره اثرات آن، علمی و قابل اعتماد نیست.

تفاوت میکروپلاستیک با پلاستیک معمولی چیست؟

پلاستیک معمولی همان محصول یا قطعه‌ای است که با چشم دیده می‌شود؛ مثل کیسه، بطری، فیلم، ظرف، پاکت یا قطعه صنعتی. میکروپلاستیک همان جنس پلیمری را دارد، اما اندازه آن بسیار کوچک‌تر است. همین کوچک شدن باعث می‌شود رفتار آن در محیط تغییر کند.

این تفاوت نشان می‌دهد مدیریت پلاستیک قبل از تبدیل شدن به ذرات ریز، بسیار ساده‌تر و کم‌هزینه‌تر از تلاش برای جمع‌آوری میکروپلاستیک بعد از انتشار است.

نقش بسته‌بندی در تولید میکروپلاستیک چیست؟

بسته‌بندی‌های پلاستیکی تا زمانی که درست مصرف و جمع‌آوری شوند، الزاماً منبع مستقیم میکروپلاستیک نیستند. مشکل زمانی شروع می‌شود که این بسته‌بندی‌ها بعد از مصرف در طبیعت، خیابان، رودخانه، ساحل یا خاک رها شوند. در چنین شرایطی، نور خورشید، گرما، رطوبت و سایش باعث می‌شود پلاستیک به‌مرور شکننده شود و به قطعات کوچک‌تر تبدیل شود.

این قطعات کوچک همان چیزی هستند که می‌توانند در ادامه به میکروپلاستیک تبدیل شوند. برای مثال یک کیسه، فیلم بسته‌بندی یا پاکت پلاستیکی اگر مدت زیادی در محیط باقی بماند، ممکن است خرد شود و ذرات ریزی از خود به جا بگذارد؛ ذراتی که جمع‌آوری آن‌ها بسیار سخت‌تر از خود بسته‌بندی اولیه است.

بنابراین ارتباط بسته‌بندی با میکروپلاستیک بیشتر به مرحله بعد از مصرف مربوط می‌شود. هرچه بسته‌بندی بی‌کیفیت‌تر، نازک‌تر یا نامتناسب‌تر باشد، احتمال پارگی، رها شدن تکه‌های پلاستیکی و تولید پسماند بیشتر می‌شود. از طرف دیگر، بسته‌بندی بیش‌ازحد و غیرضروری هم حجم پلاستیک مصرفی را بالا می‌برد.

راه‌حل، حذف کامل بسته‌بندی نیست؛ چون در بسیاری از محصولات، مخصوصاً مواد غذایی، بسته‌بندی برای حفظ کیفیت، جلوگیری از آلودگی و کاهش دورریز ضروری است. مسئله مهم این است که بسته‌بندی مواد غذایی متناسب با نوع محصول انتخاب شود، مصرف پلاستیک اضافه کاهش پیدا کند و بسته‌بندی بعد از مصرف وارد مسیر درست جمع‌آوری یا بازیافت شود.

پس بسته‌بندی زمانی به بخشی از مشکل میکروپلاستیک تبدیل می‌شود که بی‌دلیل مصرف شود، زود آسیب ببیند یا بعد از مصرف در محیط رها شود.

چطور تولید میکروپلاستیک را در مصرف روزمره کمتر کنیم؟

کاهش میکروپلاستیک فقط وظیفه شرکت بسته‌بندی یا پلاستیک نیست. بخشی از آن به رفتار مصرف‌کننده، فروشنده، تولیدکننده و سیستم جمع‌آوری پسماند مربوط می‌شود. چند راهکار ساده اما مؤثر عبارت‌اند از:

• پلاستیک و بسته‌بندی را در طبیعت رها نکنیم.
• بسته‌بندی قابل استفاده مجدد را تا زمانی که بهداشتی و سالم است، دوباره استفاده کنیم.
• پلاستیک‌های تمیز و قابل بازیافت را از زباله تر جدا کنیم.
• از گرم کردن غذا در ظروف پلاستیکی نامناسب خودداری کنیم.
• لباس‌های الیاف مصنوعی را فقط در صورت نیاز بشوییم.
• برای خریدهای سبک از کیسه‌های چندبارمصرف استفاده کنیم.
• بسته‌بندی را متناسب با مقدار محصول انتخاب کنیم.
• محصولات بی‌کیفیتی را که زود پاره یا خرد می‌شوند کمتر مصرف کنیم.

در کسب‌وکارها هم انتخاب درست نایلون یا سایر محصولات بسته‌بندی باید بر اساس دوام، ضخامت، کاربرد و شرایط حمل انجام شود. بسته‌بندی ضعیف شاید در نگاه اول ارزان‌تر باشد، اما اگر باعث پارگی، برگشت کالا یا دوباره‌کاری شود، هم هزینه را بالا می‌برد و هم مصرف پلاستیک را بیشتر می‌کند.

آیا پلاستیک‌های زیست‌تخریب‌پذیر راه‌حل قطعی هستند؟

پلاستیک‌های زیست‌تخریب‌پذیر در بعضی شرایط می‌توانند بخشی از راه‌حل باشند، اما پاسخ قطعی برای همه کاربردها نیستند. بسیاری از این مواد فقط در شرایط کنترل‌شده صنعتی تجزیه می‌شوند و اگر مثل پلاستیک معمولی در طبیعت رها شوند، الزاماً رفتار ایده‌آلی ندارند.

از طرف دیگر، هر جایگزینی باید از نظر مقاومت، ایمنی، تماس با غذا، هزینه، امکان تولید، حمل‌ونقل و بازیافت بررسی شود. جایگزین کردن یک ماده با ماده دیگر بدون توجه به کل چرخه عمر محصول، ممکن است فقط مشکل را از یک بخش به بخش دیگر منتقل کند.

به همین دلیل در صنعت بسته‌بندی، تصمیم درست معمولاً ترکیبی از چند عامل است: کاهش مصرف غیرضروری، طراحی دقیق، انتخاب متریال مناسب، افزایش دوام، تفکیک پسماند و آموزش مصرف‌کننده.

کلام آخر

میکروپلاستیک ذره‌ای کوچک از پلاستیک است، اما مسئله‌ای کوچک نیست. این ذرات یا از ابتدا در ابعاد ریز تولید می‌شوند یا از خرد شدن پلاستیک‌های بزرگ‌تر به وجود می‌آیند. اندازه کم، ماندگاری بالا و امکان جابه‌جایی در آب، خاک و هوا باعث شده کنترل آن‌ها دشوار باشد.

با این حال، راه مواجهه با میکروپلاستیک شعار دادن علیه همه انواع پلاستیک نیست. در بسیاری از صنایع، به‌ویژه بسته‌بندی مواد غذایی و محصولات حساس، پلاستیک هنوز نقش مهمی در حفظ کیفیت، بهداشت و کاهش ضایعات دارد. مسئله اصلی این است که پلاستیک درست انتخاب شود، درست مصرف شود و بعد از مصرف وارد مسیر صحیح جمع‌آوری یا بازیافت شود.

برای کسب‌وکارهایی که به بسته‌بندی نیاز دارند، انتخاب بسته‌بندی استاندارد، مقاوم و متناسب با محصول می‌تواند مصرف اضافه را کاهش دهد و از تولید پسماند بی‌کیفیت جلوگیری کند. هرچه بسته‌بندی دقیق‌تر انتخاب شود، احتمال پارگی، دورریز، مصرف تکراری و رهاسازی پلاستیک در محیط کمتر می‌شود.

سوالات متداول

میکروپلاستیک چگونه وارد بدن انسان می‌شود؟

راه‌های احتمالی ورود میکروپلاستیک به بدن شامل مصرف آب و غذا، تنفس ذرات معلق و تماس با برخی محصولات مصرفی است. با این حال، میزان اثر دقیق آن بر سلامت انسان هنوز در حال بررسی است.

آیا بسته‌بندی پلاستیکی باعث تولید میکروپلاستیک می‌شود؟

اگر بسته‌بندی پلاستیکی در طبیعت رها شود و مدت طولانی در معرض نور، گرما، رطوبت و سایش قرار بگیرد، ممکن است به ذرات ریزتر تبدیل شود. اما بسته‌بندی استاندارد، مصرف‌شده در مسیر درست و مدیریت‌شده بعد از مصرف، رفتار متفاوتی دارد.

میکروپلاستیک اولیه و ثانویه چه فرقی دارند؟

میکروپلاستیک اولیه از ابتدا در اندازه ریز تولید می‌شود، اما میکروپلاستیک ثانویه از خرد شدن پلاستیک‌های بزرگ‌تر مثل کیسه، بطری، فیلم، الیاف یا قطعات پلاستیکی ایجاد می‌شود.

مهم‌ترین راه کاهش میکروپلاستیک چیست؟

کاهش مصرف غیرضروری پلاستیک، انتخاب بسته‌بندی باکیفیت و متناسب، جمع‌آوری صحیح پسماند، بازیافت و جلوگیری از رهاسازی پلاستیک در طبیعت از مهم‌ترین راهکارها هستند.